Badgasten maakten Schouwen katholiek

In Schouwen waren katholieken van oudsher onzichtbaar. Totdat in 1959 de toeristenkerk in Haamstede verrees, en de katholieke kerk er stevig voet aan wal kreeg. Maar die bloeitijd is voorbij. En ’s winters gaat de kerk waarschijnlijk dicht.

Strandkerk Haamstede. Dat klinkt zonnig en ontspannen. En zo is de sfeer ook deze zondagmorgen in Onze Lieve Vrouw op Zee. De gelovigen zijn zomers gekleed, sommigen zelfs in korte broek en op slippers. Vóór ons zit een Duits gezin met twee kinderen. Ze zijn, net als het merendeel van de honderd aanwezigen, op vakantie in Schouwen.In zijn preek voelt priester Verdaasdonk de vakantiestemming feilloos aan: “De buurman die tijdens je vakantie op je huis past, mag je zien als een engel van God. ” En in de voorbede bidt lectrice Henny Wichgers: “Wilt U ook zijn met hen die niet op vakantie gaan. Dat ze in hun omgeving toch iets van mensenliefde mogen ervaren.” Een sobere viering. Zonder koor, en zelfs zonder organist (heeft zich die ochtend afgemeld, zo horen we). Tijdens de collecte klinkt vanaf een bandje wel het ‘Ave Verum Corpus’ van Mozart.

Speciaal voor katholieke vakantiegangers werd in 1959 deze strandkerk gebouwd. Voor de autochtone eilandbewoners, bijna zonder uitzondering protestant, was het wel even wennen, zo’n enorm katholiek godshuis in het dorp. En het bleef niet bij Haamstede. Ook in Renesse verscheen in 1968 een katholieke toeristenkerk. “Zonder badgasten hadden we nooit zulke grote kerken kunnen bouwen”, vertelt Verdaasdonk (86) na de mis.

In 2009, toen de strandkerk een halve eeuw bestond, schreef hij een aardig herdenkingsboekje onder de wat cryptische titel: ‘Veertig jaar en meer ‘kerken’ in Haamstede’. Het is tevens een geschiedschrijving van het katholicisme in de Westhoek, zoals dit deel van Schouwen heet.

De eerste ‘officiële’ katholieken, zo blijkt uit het werkje, deden in 1935 hun intrede. Het waren barbier-kleermaker Anthon Simons en zijn vrouw. Bij de geboorte van hun dochtertje werd een priester opgetrommeld uit Zierikzee die het kind ten huize van de ouders doopte. Deze heilige mis in Haamstede was de eerste sinds honderden jaren in de Westhoek.

In de oorlog arriveerde een nieuwe groep katholieken: arbeiders uit Brabant die door de Duitsers op Schouwen te werk waren gesteld. Dominee Saraber van Burgh was zo aardig om de consistoriekamer van zijn kerk voor missen beschikbaar te stellen. Maa r niet alle hervormde predikanten waren zo soepel, weet Verdaasdonk. “Dominee Den Hollander in Haamstede was stroef en terughoudend. Hij wilde geen missen toestaan.” In Renesse konden de dwangarbeiders wel in de hervormde kerk terecht, zij het, zo noteert de emeritus, onder typisch protestantse voorwaarden: geen beelden, en wierook alleen als ‘wij’(de hervormden) er geen last van hebben.

Een eigen kerkgebouw was nog ver weg. Na de oorlog volgde een lange zwerftocht langs garages, hotels en bakkerszaken. Totdat in de jaren vijftig als een geschenk uit de hemel de katholieke badgast uit Brabant, Duitsland en in mindere mate Limburg zijn intrede deed. “Destijds was slechts vier procent van de Schouwenaren katholiek. Het is aan de toeristen en de voorgangers te danken dat het katholicisme hier een beetje is ingeburgerd”, zegt Verdaasdonk. Kerkbestuurder Piet Remijn (79) haast zich te verklaren dat de verhouding tot de protestanten nu uitstekend is. “We werken in de Westhoek met acht kerken samen.”

Maar destijds ging de bouw van de strandkerk niet van een leien dakje. Grond werd moeizaam verworven, en toen er eindelijk aan de Kloosterweg een terrein was aangekocht, mocht er niet worden gebouwd. Architect Van der Lubbe schreef in augustus 1955 ten einde raad aan toenmalig pastoor Dekker: “Ik meen dat het nu toch – al is dit niet uitgesproken – pertinent duidelijk is dat men in het protestantse Haamstede beslist geen katholieke nederzetting wil dulden.” De kerkeraad van de christelijk gereformeerde kerk tekende zelfs bezwaar aan vanwege angst voor geluidsoverlast.

Maar in juli 1959 was het wonder dan toch daar. Bisschop Baeten van Breda zegende het nieuwe godshuis (kosten 200.000 gulden) aan de periferie van Haamstede plechtig in. Het rijke Roomse leven op Schouwen kon beginnen. “Och, wat een tijd was dat”, herinnert Verdaasdonk zich verheugd. “We hadden drie of vier missen op een zondag met in totaal soms meer dan vierduizend gelovigen. Acolieten uit Zierikzee kwamen hier het verkeer regelen.” Rond 1960 werd zelfs aan de Rotterdamse Tramweg Maatschappij gevraagd of de lijndiensten niet wat beter op de mistijden konden aansluiten. Het antwoord was: alleen als je ervoor betaalt.

De strandkerk pikte nog net het laatste graantje mee van de katholieke bloei. Na 1965 ging het gestaag bergafwaarts met de kerkgang. “Ach ja, het Tweede Vaticaanse Concilie”, mijmert Verdaasdonk, “katholieken pakten hun vrijheid.” Van de vierduizend bezoekers van vroeger zijn er nu nog zo’n kleine honderd over. Hoe lang zal de Onze Lieve Vrouw op Zee nog bestaan? Zusterkerk De Ark in Renesse ging in 1996 al definitief uit de vaart. In hetzelfde jaar werd de Stichting Katholieke Toeristenzielzorg in Zeeland opgeheven.

Lectrice Wichgers (72), ooit in Haamstede begonnen als badgast en er blijven plakken, is niettemin optimistisch. “Eigenlijk gaat het hier nog steeds best goed. Dat geldt ook voor de andere strandkerken buiten Schouwen: in Vrouwenpolder, Dishoek, Westkapelle en Cadzand.” Kerkbestuurder Remijn: “En de collectes zijn prima, hoor. Toeristen geven veel. Een Duitse badgast heeft ons zelfs een glas in lood raam van Maria op Zee geschonken.” Verdaasdonk: “Het zit hier zomers voller dan in de ‘gewone’ katholieke kerk in Zierikzee, dat klopt, maar ik denk dat we de strandkerk ’s winters niet langer kunnen openhouden. Met twintig autochtone Haamsteders in de mis red je het niet.”

Hoe anders was het toen. Gelovigen verdrongen zich op de patio buiten de kerk. “Zoals alle Zeeuwse toeristenkerken was dit een openluchtkerk”, legt Wichgers uit. Zichtbaar is nog de open hof met de rondgaande overdekte galerij. Maar de glazen deuren achter het altaar zijn vervangen door metselwerk. “Vroeger gingen die deuren zondags open en kon je vanaf de patio de dienst volgen”, memoreert Wichgers. Remijn: “Mijn vrouw en ik stonden hier met onze dochter in het reiswiegje.” Wichgers: “Het was een heel speciale sfeer, dat buiten zingen in het zonnetje, moeders met spelende kinderen. Echt vakantie.”

Maar nu. De files en parkeerproblemen rond de kerk zijn reeds lang voorbij. En in de winter gaat het godshuis vermoedelijk dicht. De katholieken in Haamstede worden weer onzichtbaar. Net als in de tijd van barbier Simons en zijn vrouw.

PKN kent geen strandkerken

De Protestantse Kerk in Nederland kent geen speciale strandkerken zoals de katholieken in Zeeland. Woordvoerster Marloes Nouwens zegt dat het aan de plaatselijke protestantse gemeenten is om al dan niet iets voor toeristen te doen. “Over het algemeen zullen gemeenten badgasten uiteraard van harte welkom heten, maar hoe en wat dat wordt plaatselijk beslist.” Wel zijn er de RCN Vakantieparken, in 1952 opgericht vanuit de Nederlandse Hervormde kerk, waar zomers protestantse kerkdiensten worden gehouden. Het dichtst in de buurt van de katholieke strandkerk komt misschien de toeristenkerk in Gulpen (Zuid-Limburg). Die is zomers goed gevuld met vakantiegangers, zozeer zelfs dat de kerkruimte moet worden vergroot. “Zou het zo zijn dat katholieke Limburgers naar de strandkerk in Zeeland gaan, en protestantse Zeeuwen naar de toeristenkerk in Limburg?”, vraagt Nouwens zich af.

De katholieke kerkprovincie meldt dat afgezien van de strandkerken, ‘die voor iedereen toegankelijk zijn’, er geen apart toeristenpastoraat bestaat.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *