Dwalen door Rome (slot)

In Rome bij mijn hotel om de hoek was een interessante expositie: Van Caravaggio tot Bernini. ‘Kunstwerken die Italiaanse staten in de zeventiende eeuw als diplomatieke gift schonken aan de machtige Spaanse koning’, beloofde de folder.
De bekering van Saulus, Caravaggio.

De tentoonstelling in de Scuderie del Quirinale (tot 30 juli) is weliswaar klein maar indrukwekkend.  Dat komt door de nieuwe stijl die hier getoond wordt en die vanaf eind zestiende eeuw opgang maakte: het realisme. Niet langer regeerden de gratie en elegantie van het maniërisme, nee nu was het tijd voor het ‘echte leven’. Op het schilderij ‘Jacob met de kudde van Laban’ van Jusepe de Libera kun je de oogharen van de schapen bijna tellen.

En als je het afgehakte hoofd van Johannes de Doper ziet op Caravaggio’s doek ‘Salome’ zou het zomaar een IS-drama kunnen zijn. Kleurgebruik, compositie en onopgesmuktheid maken het tot een vreeswekkend realistisch geheel. Zo ook ‘De bekering van Saulus’ van Guido Reni. Geen zwevende engelen, zoals bij Michelangelo’s fresco in de Vaticaanse Pauluskapel, maar een angstig steigerend paard, waar een gespierde Saul – net uit de sportschool, zo te zien –  met een enorme klap vanaf valt. Verblind door het hemelse licht, zo lijkt het.

Prins Ludovisi schonk het schilderij aan Filips IV van Spanje in de hoop dat hij de Italiaanse mini-staat Piombino zou beschermen. Of die wens ook in vervulling is gegaan, vertelt het museum niet.

Die middag heb ik een afspraak met de in Rome woonachtige theoloog en kunsthistoricus Antoine Bodar. Onder een glas wijn vertel ik hem enthousiast over de tentoonstelling, en met name over ‘De bekering van Saulus’. Bodar wijst erop dat Saulus’ paard nergens in de Bijbel voorkomt – ‘al zal hij als druk bezet christenvervolger niet te voet naar Damascus zijn gegaan’- maar dat het een artistieke vrijheid is die later ikonografische traditie is geworden. Hij raadt mij aan naar de Santa Maria del Populo te gaan, waar Saulus eveneens van zijn paard valt. Ditmaal bezien door de ogen van Caravaggio.

De volgende dag bezoek ik de augustijner kerk in hartje Rome. Het schilderij hangt in de Cerasikapel, links van het hoofdaltaar. Het blijkt om een tweede versie te gaan. De eerste, nu in particuliere handen, werd door de Augustijnen afgekeurd. Dat gebeurde wel vaker met Caravaggio’s werk. Hij schilderde direct op het doek, zonder voorstudies, en het eindresultaat kon niet iedere opdrachtgever bekoren. Maar de reden kan ook religieus zijn geweest: Caravaggio had Saulus geschilderd met handen die het goddelijke licht afhielden, zo  preekte pater Wim Sleddens in 2009 in de Kerk der Friezen.

Op Caravaggio’s tweede doek (foto) ligt Saulus in elk geval met de armen ontvankelijk naar de hemel gespreid. Bovenop hem schijnt het goddelijk licht, het clair-obscur, zoals dat ook in Reni’s werk zo prachtig te zien is. Caravaggio’s paard steigert evenwel niet, waarmee de Barok-schilder, volgens Sleddens destijds, zou kunnen bedoelen dat Saulus niet door het edele dier maar door het hemelse licht alleen ter aarde werd geworpen. Het is een eenvoudig tafereel,  maar weer heel levensecht weergegeven, zozeer zelfs dat het een uitsnede lijkt uit een film.

En met dit magnifieke beeld in het hoofd verliet ik de Eeuwige Stad.

 

Alleen op schilderijen valt Saulus van zijn paard

 

https://www.trouw.nl/cultuur/caravaggio-s-doek-salome-zou-zomaar-een-is-drama-kunnen-zijn~a41792dc/

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *