Op Winston Churchill raak je niet uitgekeken

In de week dat de bevrijding van Auschwitz werd herdacht, vertoonde de BBC een documentaire-vierluik over Winston Churchill, dat om meer dan één reden indruk maakte. Het was een oude reeks,  uit 1992, maar dat deed niets af aan de zeggingskracht en actualiteitswaarde. In tegendeel. Als je Churchill anno 2015 hoort spreken met zijn rustige maar gedragen stem, kun je je nog steeds voorstellen hoe de conservatieve oorlogspremier het Britse volk inspireerde.

We shall fight on the beaches, we shall fight on the landing grounds, we shall fight in the fields.” Het is hoopvol, bemoedigend en door de stijlfiguur van de herhaling dramatisch tegelijk. Of zoals Barbara Castle (oud-Labour-parlementslid) het uitdrukte: “Hij had de uiterste wil om te vechten, ongeacht de offers. Die boodschap hadden we nodig in de frontlinie.”

Castle is, evenals veel andere deelnemers aan de documentaire, allang overleden. Dat hun getuigenissen tijdig op beeld zijn vastgelegd, bewijst eenstemeer hoe belangrijk de rol van tv-verslaggeving is als secondewijzer van de geschiedenis. Goede journalistiek is niets meer of minder dan op het juiste moment alert zijn.

Dankzij die waakzaamheid konden we Churchills schoondochter Pamela Harriman (overleden 1997) met gebeeldhouwd kapsel zien vertellen over hoe het toeging aan familiediners. De zware stem van haar schoonvader imiterend: “Jullie moeten allemaal met een dode Duitser thuiskomen.””Maar pa, ik kan helemaal niet schieten”, had Harriman daarop gezegd. Waarna Churchill: “Dan neem je maar een keukenmes.”

Of wijlen Elliott Roosevelt, zoon van de Amerikaanse president, die een ooggetuigeverslag gaf van de eerste ontmoeting van zijn vader met Churchill in augustus 1941. “Ze hadden elkaar nooit gezien, maar het leken oude vrienden die elkaar na lange tijd weer troffen.” Het waren deze ontboezemingen die de documentaire zo rijk maakten: de historie van WO II, vervat in persoonlijke observaties en beeldende herinneringen van direct betrokkenen.

Zoals sir Ian Jacob (overleden 1993), lid van Churchills oorlogskabinet. Hij memoreerde hoe Stalin ‘de gekste dingen uitkraamde.’ “Als je de Duitsers wat beter had bestreden, was je er nu niet zo bang voor”, zou hij Churchill hebben toegebeten. Waarop de Britse premier ’s avonds vanuit zijn logeerkamer met luide stem een telegram dicteerde aan zijn vervanger Atllee: “Stalin is wreed en ondankbaar.” De Engelse ambasssadeur Clark Kerr waarschuwde: “Niet zo hard, we worden afgeluisterd.” Waarna Churchill nog feller van leer trok: “Als Stalin zo doorgaat, zijn we morgen weer thuis.” De volgende dag was de Russische dictator poeslief, nou ja voor zijn doen dan.

Je kan zeggen, het is anekdotiek. Maar juist deze verhalen zijn onontbeerlijk om een geschiedenis die in grote lijnen bekend is steeds opnieuw te blijven vertellen. Zo weet een beetje Churchill-kenner dat de Britse oorlogsheld vóór 1940 allesbehalve bekend stond als een bekwaam, betrouwbaar politicus, en dat pas tijdens de wereldbrand zijn ware capaciteiten opbloeiden. Maar een uitdrukking als ‘Churchill was an old warhorse, sniffing powder’, zoals oud-veteraan sir Edgar Williams bezigde, zal je toch in weinig geschiedenisboeken tegenkomen.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *