Onrust bij jarige EO

Wat is er over van de IKON, vier jaar nadat de kerkelijke zendgemachtigde introk bij de EO? Bitter weinig, zegt de één. Veel te veel, vindt de ander. De EO is er op zijn 50-ste verjaardag mooi klaar mee: deining tussen vrijzinnig  en orthodox.

Nog even en ook een van de laatste IKON-programma’s zal zijn verdwenen:  ‘De Vermoeden Viering’ op  Radio 5. Per 1 juli is het afgelopen met de ‘alternatieve kerkdienst’. De officiële reden: past niet meer bij de zenderkleur. Vorig jaar mei ging ‘De Nieuwe Wereld’ er al aan van Colet van der Ven. En mei dít jaar gaf de IKON-presentatrice haar laatste ‘Nachtzoen’.

Ferdinand Borger, regisseur van ‘De Vermoeden Viering’, heeft de indruk dat de EO bezig is de totale geschiedenis van de IKON op te ruimen. “Wat ik als theoloog doe bij de vieringen, wordt niet herkend door de EO-directie. Als ik een heilige tekst behandel, staat voor mij de uitkomst niet bij voorbaat vast. Bij de EO wel. Oké, de IKON was wat vervreemd van de kerken, maar de EO had best meer kunnen overnemen uit de nalatenschap: drama, de behandeling van ethische dilemma’s. Maar goed, er is veel verzet vanuit de EO-ledenraad. Tegen de IKON, tegen vrijzinnige theologie en tegen praktiserende homo’s als  EO-medewerker Tom Mikkers.”

Per 1 juli staat Borger als freelancer op straat, maar hij zegt: “Het is beter zo. Ik pas niet bij een verzuilde omroep als de EO.”

En het zag er allemaal zo anders uit toen de IKON, met in zijn kielzog de orthodoxe ZvK, halverwege  2013 ging samenwonen met de Evangelische Omroep. “De samenwerking is snel op gang gekomen”, jubelde de EO . Maar nadat de ‘interkerkelijke’  per 1 januari 2016 van overheidswege was wegbezuinigd, verdween het multireligieuze IKON-geluid langzaam maar zeker van het scherm. Een gezamenlijk productiehuis, zoals in het prille begin de bedoeling, kwam niet van de grond.

Het enige waar de kijker de ‘oude IKON’ nog in terugziet zijn sommige documentaires. Ze worden aangekocht door Margje de Koning, ooit hoofd documentaires bij de IKON, en zijn te herkennen aan een piepklein IKON-labeltje in de aftiteling. Dit soort IKON-achtige docu’s kunnen gewoon blijven bestaan, verzekert EO-directeur Arjan Lock, ‘want op  docu-gebied zit het dna van IKON en EO heel dicht bij elkaar.’Zo dicht zelfs dat De Koning ook verantwoordelijk is voor de EO-documentaires. “Ik hoop”, zegt Lock, “dat we in de toekomst al onze documentaires onder EO-vlag kunnen uitzenden.”

Logisch, zou je zeggen, de IKON is niet meer, dus einde verhaal. Maar zo simpel is het niet. De EO telt nog altijd zo’n acht ‘interkerkelijke’ medewerkers (het waren er zeventien) , onder wie voormalig IKON-boegbeeld, nu EO-eindredacteur religie en cultuur, Ida Overdijk. Wat gebeurt er met hun stem?  En wat vinden de kerken uit de IKON-achterban? De PKN, die het leeuwendeel van die achterban vertegenwoordigt, kiest ervoor te zwijgen. Zo ook Overdijk.

Van der Ven treedt wel naar buiten. “Het had zo mooi complementair kunnen zijn: de EO met zijn waarheidsmissie en de IKON met zijn hagepreken. Zij het orthodoxe protestantisme, wij de brede oecumene, bevrijdingsdenkers en zinzoekers. Maar helaas pasten de twee dna-profielen niet bij elkaar.”

Op haar gedwongen vertrek kijkt ze met gemengde gevoelens terug: “Ik was niet het type presentator waarnaar de EO op zoek was: te veel interviewer, te weinig gesprekspartner. Een te vrije geest ook , zei EO-hoofdredacteur levensbeschouwing Geert Jan Blanken. Dat vond ik wel een compliment uit zijn mond, maar je hoort het niet vaak als een van de redenen voor ontslag. ‘Mijn’ eindredacteur Ida Overdijk moest telkens met hem in overleg over keuze en aanpak van de onderwerpen in ‘De Nieuwe Wereld’. De EO vond het programma te elitair en te weinig protestants. Daar komt nog bij dat religieuze diversiteit gevoelig ligt bij de EO.”

Colet van der Ven: ontslagen.

De oude IKON-juwelen  ‘De Nachtzoen’ en ‘Het Vermoeden’ worden in hoog tempo ‘verprotestantiseerd’. Beide programma’s zijn nu in handen van presentatrice Marleen Stelling. Haar opdracht is het brede protestantse geluid – van vrijzinnig tot orthodox – in die praatprogramma’s te laten doorklinken.

Dat ‘brede’ is nieuw voor de EO. Je kan het een mager IKON-erfenisje noemen. Ze krijgen er zelfs extra budget voor. Hilversum zou immers Hilversum niet zijn als het zelfs uit een bezuiniging geen geld wist te peuren.

Bij  de opheffing van de ‘interkerkelijke’ en de andere religieuze kleintjes zoals Zendtijd voor Kerken (ZVK), RKK en Boeddhisten, zonden omroepen een bedelbrief naar Den Haag, die meteen werd opgepikt door CDA en CU. De christelijke partijen regelden uiteindelijk negen miljoen extra budget voor levenbeschouwing, waarmee de beoogde bezuiniging van 27 miljoen op de spirituele splinters deels weer teniet werd gedaan. De EO  mag nu rekenen op 2,4 miljoen extra voor ‘representatie protestantisme’ en zo’n kleine zes ton extra voor ‘representatie jodendom’ (want de EO heeft ook de Joodse Omroep overgenomen).

Marleen Stelling, in 2013 nog begonnen bij de IKON, kan heel goed leven met de manier waarop de EO die representatie gestalte geeft. “Dat de IKON niet meer bestaat is een verlies en een einde van een tijdperk, maar ik ervaar heel veel ruimte bij de EO en word nooit beperkt in wat ik mijn gasten wel of niet mag vragen.”

Toch schrapte de EO-directie in december een ‘Vermoeden’-uitzending met de tot de islam bekeerde Anne Dijk. Stelling: “Natuurlijk vind ik het jammer dat dat gesprek niet is uitgezonden, maar ik kan de gedachte achter het beleid van de directie en hoofdredactie volgen. Interreligieuze dialoog was in de IKON-tijd het doel van ‘Het Vermoeden’. Nu luidt de opdracht van politiek en NPO om het hele protestantisme te representeren. Daarmee was het achteraf een vergissing Anne Dijk uit te nodigen.”

Marleen Stelling met ‘Het Vermoeden’.

Dat ‘brede protestantisme’ leidde in de ledenraad tot hevige onrust. Culminerend in een open brief toen de EO in augustus Tom Mikkers, vooraanstaand Remonstrant en praktiserend homoseksueel, in dienst nam. Een inderhaast opgerichte Appelgroep Beleid EO, met prominenten  als theoloog Gijsbert van den Brink (broer van EO-presentator Tijs) en de Delftse hoogleraar Cees Dekker, klom in de pen. Of de EO wel besefte dat ‘beleidsmedewerkers werden benoemd (naam Mikkers werd niet vermeld, W.P.) die de EO-statuten niet zouden kunnen bijvallen of zelfs zouden kunnen tegenstaan?’ “Wij hebben de indruk dat de theologische ligging van de IKON voortaan die van de EO is”, concludeerden de open brief-schrijvers.

Secretaris P.J. Vergunst van de Gereformeerde Bond  noemde het beestje wel bij de naam. In de Waarheidsvriend: “Mikkers is de man van ‘Mijn God trouwt ook homo’s’. Het gaat niet om Mikkers’ seksuele geaardheid, maar om zijn denken en levensstijl (bedoeld wordt: Mikkers is getrouwd met een man, W.P.). Zijn benoeming is ongelooflijk pijnlijk en verdrietig.”

Rond dezelfde tijd ontstond commotie over een voorgenomen ‘Vermoeden’-uitzending met de homo-activistische dominee Wielie Elhorst. Onder druk van de conservatieve achterban besloot EO-directeur Lock in oktober het programma uit te stellen. Kort daarna werd het alsnog uitgezonden. “Dat getuigt van grootsheid van de EO”, vindt presentatrice Stelling. “Er is bij de EO wel degelijk ruimte voor de emancipatie van homo’s en transgenders, al ligt dat bij een deel van de achterban gevoelig.”

Aldus lijkt de EO in zijn jubileumjaar (dit  jaar een halve eeuw oud) van twee zijden te worden verscheurd. Met aan de ene kant mensen als Van der Ven en Borger die betreuren dat de EO te weinig IKON is, en aan de andere kant zij die juist vinden dat de EO te véél IKON is geworden , zoals zou blijken uit het dienstverband van de vrijzinnige Tom Mikkers.

Mikkers zelf heeft de hele storm rustig ondergaan. “Ik dacht: ik reageer niet publiekelijk. Dat doe ik nu voor het eerst. Natuurlijk vond ik die heftigheid niet leuk, maar aan de andere kant wist ik: dit gaat niet over mij. Dit gaat over de nieuwe, bredere taak van de EO, waarvan ik hooguit een exponent ben. Ik heb me geweldig gesteund gevoeld door mijn collega’s, de EO-directie en de Raad van Toezicht. ”

Dat protesterende EO’ers maar ook IKON’ers een link leggen met de ‘interkerkelijke’ , komt Mikkers vreemd voor. “De tijd van de IKON is voorbij. We zitten in een totaal nieuwe situatie waarin ik alleen maar kansen zie.” Mikkers doet onder meer research voor en denkt mee over nieuwe programma’s die het protestantisme representeren. “Het is heel prettig werken bij de EO, een omroep waarvan ik niet had gedacht dat ik er ooit zou terechtkomen.”

Tom Mikkers: ‘Tot nu toe niet gereageerd.’

EO-directeur Arjan Lock vindt de vraag ‘hoeveel IKON zit er nog in de EO?’ verkeerd. “De IKON is keihard weggesaneerd door staatssecretaris Dekker, dus dat multireligieuze bestaat gewoon niet meer. En het is niet de taak van de EO om het over te nemen. Ja, we hebben ‘De Nieuwe Wereld’ opgeheven. Het was te duur en er keek geen kip naar.”

De proteststorm in de ledenraad tegen de vernieuwingen bij de EO, is volgens hem inmiddels wat geluwd, ‘al blijf je altijd onrustige geluiden horen, want dat is nu eenmaal des EO’s.’“We hebben in twee ledenvergaderingen het gesprek gevoerd, en de grote meerderheid staat nu achter ons. Ja, dat geldt ook voor de aanstelling van Tom Mikkers. Overigens, in de ledenraad heeft niemand ooit bezwaar gemaakt tegen zijn geaardheid, wel tegen de uitspraken die hij als secretaris van de Remonstrantse Broederschap heeft gedaan over homoseksualiteit.”

Vanuit de voormalige IKON-achterban hoort Lock nauwelijks oppositie tegen de nieuwe EO-koers. “Het was even wennen en zoeken, maar de IKON-kerken zijn nu wel blij met hoe wij onze nieuwe taak invullen. Ja, tegen het uitstellen van ‘Wielie Elhorst’ is geprotesteerd door de PKN Amsterdam en rond het afstellen van ‘Anne Dijk’ was er wat getwitter, maar daar bleef het zo’n beetje bij. De ophef in het algemeen vond ik wel vervelend, vooral voor de mensen die het betrof. Of een dominee als Elhorst opnieuw in ‘Het Vermoeden’ zou kunnen? Lijkt me geen probleem. Ook hij hoort bij het brede protestantisme.”

De EO-directeur ziet de rest van het jubileumjaar met vertrouwen tegemoet. “We gaan er een mooi feest van maken.”

Maar daarmee is het protest niet verdwenen. Voor het eerst zijn er bij de ledenraadsverkiezingen dit jaar tegenkandidaten gesteld door verontruste EO’ers. Ook ir. J. van der Graaf, woordvoerder van de Appelgroep Beleid EO en oud-secretaris van de Gereformeerde Bond , zegt dat het vertrouwen niet is hersteld. “We hebben binnenkort een evaluerend gesprek met de EO-directie en daarna zullen we onze positie opnieuw bepalen.”

“Trouwens, zal ik u eens een geheimpje vertellen? Initiatiefnemer  van onze open brief was Eginhard Meijering. Een Remonstrantse theoloog!”

Colet van der Ven was een te vrije geest voor de EO

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *