Keizerin Sisi was een ware ‘liberal’

In Paleis Het Loo is tot 27 september een expositie te zien over keizerin Elisabeth van Oostenrijk. Eind 1999 sprak ik voor het Algemeen Dagblad haar achterneef aartshertog Otto von Habsburg. Aanleiding was de Joop van den Ende-musical ‘Elisabeth’, die toen net uit was. Het beeld dat de keizerszoon (1912-2011) in dat AD-interview schetste van zijn oud-tante ‘Sisi’ week nogal af van het suikerzoete plaatje dat we tot dan toe kenden. “Ze was een ware liberal”, meende de edelman.

De zoon van de laatste keizer van Oostenrijk en koning van Hongarije is weer even terug in 1916. Vanuit het Intercontinental Hotel in Boedapest wijst aartshertog Otto von Habsburg naar buiten, waar sneeuwvlokken neerdwarrelen op de Donau. Daar, aan de overzijde van de rivier, in de Matthiaskerk was hij als 4-jarige kroonprins getuige van een van de meest indrukwekkende gebeurtenissen uit zijn leven: de kroning van zijn ouders.

De 87-jarige edelman, die zich nog gaarne met keizerlijke en koninklijke hoogheid laat aanspreken, hoort weer de lieflijke klanken van de kroningsmis en ziet in gedachten de toenmalige premier van Hongarije voor zich. In het zwart gekleed, naar het gebruik van de calvinistische adel in die tijd. Ook de gestalte van de koning van Bulgarije doemt op. “Hij stond links van het altaar en fluisterde mij allerlei, naar ik later heb begrepen, filosofisch bedoelde gedachten over de kroning in. Dat verveelde mij stierlijk, want het leidde mijn aandacht alleen maar af.”

Karel I en Zita waren de laatste gekroonde hoofden van de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije, maar nooit zijn ze zo beroemd geworden als het voorlaatste keizers-/konings-echtpaar Frans Jozef en Elisabeth. Dat is logisch, want zij zaten decennialang op de troon, terwijl Karel en Zita na twee jaar al werden verjaagd door de revolutie. Bovendien was Elisabeth von Habsburg, een oud-tante van aartshertog Otto, beeldschoon, ongelukkig en excentriek. Kortom, het leven van deze prinses Diana avant la lettre bevatte alle ingrediënten voor onsterfelijke roem.

Over het leven van ‘Franzi en Sisi’zijn talloze films en boeken verschenen. En nu ook de musical ‘Elisabeth’, met Pia Douwes in de titelrol. In 2,5 maand tijd is het recordaantal van 232.000 kaartjes verkocht voor deze Joop van den Ende-productie. Aartshertog Otto neemt er zijn chapeau voor af: “Is it really, how nice?!”De keizerszoon kan heel goed begrijpen dat zijn oud-tante, 101 jaar nadat ze door een Italiaanse anarchist werd vermoord, nog altijd springlevend is. “De mensen kijken graag tegen iemand op, en de monarchie biedt hen daartoe alle kans. Dat is een van de mooie trekjes van deze staatsvorm. Bovendien, keizerin Elisabeth is geen figuur van voorbijgaande aard, zoals veel huidige sterren. ‘Sisi’is echt en dat kun je van de meeste hedendaagse beroemdheden helaas niet zeggen.”

Niet dat de edelman ook maar de geringste aandrang heeft om de musical, die eerst in Wenen draaide en op 21 november in Nederland in première ging, te bezoeken. Hij heeft in een grijs verleden een niet geheel suikervrije Romy Schneider-film gezien, en liep daarbij een dermate hoge dosis ‘Sisi’- romantiek op dat hij voor de rest van zijn leven was genezen. “Ik heb Romy Schneider nooit gesproken. Eén keer heb ik samen met haar in het vliegtuig naar Madrid gezeten, maar ik denk niet dat ze wist wie ik was.”

Het ‘probleem’is, filosofeert Otto von Habsburg nippend aan zijn middag-thee, dat ‘Sisi’-films en –musicals dikwijls een bijzonder eenzijdig beeld schetsen van zijn oud-tante. “Sisi’is in onze familie geen gespreksonderwerp, dus ik kan alleen mijn persoonlijke mening geven. En die is: natuurlijk was ze romantisch en beeldschoon, maar keizerin Elisabeth had ook een uitgesproken politieke kant en die wordt in die producties zelden goed belicht.”

Otto von Habsburg is edel genoeg om te kunnen begrijpen dat het doorsnee film- en theaterpubliek op zijn vrije zaterdagavond niet op politiek zit te wachten, maar wat hem betreft waren de staatsrechtelijke ambities van de Oostenrijkse keizerin veel interessanter dan haar getuttel met make up, obsessies met afslanken en rusteloos gereis door Europa. “Keizerin Elisabeth heeft de basis gelegd voor de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije in 1867, waardoor de twee landen een gelijkwaardige verhouding kregen.”

Tot dat jaar was Hongarije slechts een vazalstaat van de oppermachtige Habsburg-dynastie in Wenen. In 1848 kwam het Hongaarse volk onder leiding van graaf Andrássy in opstand tegen de Oostenrijkse overheersing. De revolte werd een jaar later met behulp van Russische troepen de kop in gedrukt, maar het zou nog tot 1867 duren voordat het echt vrede werd. Otto von Habsburg: “Hongarije kreeg gelijke rechten. Alleen de ministeries van financiën, en buitenlandse zaken en oorlog waren nog gemeenschappelijk met Oostenrijk. En het staatshoofd natuurlijk. Dankzij de uitstekende contacten van Elisabeth met vooraanstaande Hongaarse politici – met name de leider van de liberale oppositie Frans Deák – en het vertrouwen dat deze intelligente vrouw genoot bij mensen uit het verzet, kon de dubbelmonarchie het levenslicht zien. Zij was de bruggenbouwer, het politieke brein. Het is tragisch dat een dergelijke overeenkomst met de Slaven nooit tot stand is gekomen.”

Was zijn oud-tante diep in haar hart misschien de anti-monarchistische revolutionair waarvoor sommige geschiedschrijvers haar houden? Von Habsburg: “Ze was in haar tijd een ‘liberal’, niet in de betekenis van wat je tegenwoordig socialistisch zou noemen, maar in de zin van open-minded. Ze onderhandelde met revolutionairen die tegen keizer Frans Jozef van Oostenrijk, haar man, in opstand waren gekomen. Toch bleef ze ook loyaal aan haar echtgenoot, met wie ze een excellent huwelijk had. Haar enige doel was vrede te stichten in het Habsburgse rijk. Het is waar dat ze zich verzette tegen de rigide kanten van de monarchie, maar dat ze voor een republiek was, daar geloof ik niets van. Dat rebelse van haar, ach wat moet ik erover zeggen? Waarschijnlijk was ze in een republiek monarchiste geweest.”

Over zijn persoonlijke opvatting over de monarchie als staatsvorm is hij kort. Is het de volkswil, dan is het oké, is het niet de volkswil, dan moet je er niet aan beginnen. “Ik ben geen republikein en geen monarchist, maar democraat”, zegt de edelman die tot dit jaar lid was van het Europarlement voor de Beierse CSU. De keizerszoon benadrukt dat ook Frans Jozef niet zo rigide was als hij vaak wordt afgeschilderd. “De keizer had een liberaal-democratische inborst. Hij heeft in Oostenrijk algemeen kiesrecht ingevoerd, niet voor vrouwen natuurlijk, want dat had je toen nog nergens. In Hongarije heeft hij hetzelfde geprobeerd, maar dat is helaas niet gelukt.”

Hongarije was het lievelingsland van ‘Sisi’. Zo gedeprimeerd als ze zich voelde in de Oostenrijkse Hofburg, zo vrij en onbekommerd in haar kasteel Gödöllö, zo’n dertig kilometer buiten Boedapest. “Ik kan me dat goed voorstellen”, zegt Otto von Habsburg. “Ik heb als jonge kroonprins nog in gangen van dat paleis in Wenen gespeeld. Een droefgeestige plek. Bovendien was Elisabeth graag in Hongarije omdat ze daar een groot politiek succes had behaald, wat een hechte band smeedde tussen haar en het Hongaarse volk.”

Dat ze Wenen ronduit haatte en met name haar schoonmoeder Sofie, relativeert de aartshertog. “Het hof van Frans Jozef was dat van de overwinnaar van 1848, en kende een groots en streng protocol. Dat was Elisabeth als Beierse prinses niet gewend. Dat klopt. Maar van haat was geen sprake. En wat Sofie betreft: ze was een opmerkelijke vrouw, maar ik geef toe, inderdaad niet erg plezierig in de omgang.”

Maar ook ‘Sisi’was geen doorsnee. Haar achterneef beaamt met enige spot: “Net als haar neef koning Ludwig, aan wie Beieren een aantal prachtige kastelen heeft te danken, was ze nogal buitengewoon en excentriek.”

Als telg uit het geslacht Wittelsbach was Elisabeth een ware kunstliefhebster, met name de poëzie vermocht haar te bekoren. De keizerin dichtte zelf ook.: Ik reis als een eenzaad over deze aarde, sinds lang ver weg van het plezier van het leven. De aartshertog kent de poëzie van zijn verre tante, maar hij betwijfelt of het dichtkunst is met een hoofdletter D. Doemt uit die gedichten niet het beeld op van een zeer ongelukkige vrouw? “Dat weet ik niet”, mompelt de aristocraat. “Mijn oud-tante was rusteloos, en daar zit natuurlijk wel een stukje ongeluk in, maar of ze echt diep-ongelukkig was, dat durf ik nederig te betwijfelen. Op die vraag weet God alleen het antwoord.”

En Joop van den Ende.

One thought on “Keizerin Sisi was een ware ‘liberal’

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *