Het populisme kent vele vaders

Ondermijning van de rechtsstaat is zo oud als de rechtsstaat zelf. Het nazisme deed het, het communisme en nu, volgens filosoof en VVD-senator Sybe Schaap, het populisme. “De PVV borduurt cynisch voort op een brede beweging. De PVV is een symptoom.”

In zijn nieuwst boek ‘Rechtsstaat in verval’, dat deze week uitkomt, schetst Schaap de sluipende omwenteling die zich, in zijn ogen, voltrekt in het hart van onze democratische rechtsstaat. Een proces dat zich, zo meent de auteur, als rot invreet in onze sociale en politieke instituties.

Kon je van het nazisme en communisme nog zeggen dat het van ‘buitenaf’ kwam, het populisme is, naar de smaak van Schaap, een kracht die van binnenuit de samenlevingsorde ondergraaft. En is daarmee, in zijn ogen, qua tactiek vergelijkbaar met de links-radicale vernieuwingsbeweging uit de jaren zestig en zeventig.

‘Over de lange mars door de instituties’ is de ondertitel die Schaap zijn boek heeft meegegeven. Het was in de jaren zestig het gevleugelde adagium van politieke activisten als Rudi Dutschke c.s, die met hun neo-marxistische vernieuwingsbeweging de macht van partijen, vakbonden, media, maatschappelijke organisaties en ambtenarij wilden uithollen in naam van de vrijheid. Volgens Schaap is de PVV met een vergelijkbare mars bezig, waarmee de partij deeluitmaakt van een brede poltiek-maatschappelijke beweging.

Waar ziet u die opmars?

“ De PVV hitst het volk op de democratische instituties van hun macht maar vooral hun gezag te ontdoen. Nepparlement, neprechters, daar hebben ze het over. PVV-ideoloog Martin Bosma eist dat rechters de wil van het volk uitvoeren. Griezelig. De PVV bezondigt zich aan een uitholling van instituties. Dat kan leiden tot een verdwijning ervan.”

De PVV doet daarmee , volgens u, hetzelfde als de vernieuwingsbeweging in de jaren zestig. Maar wilde die de democratie niet vooral hervormen en bij de tijd brengen?

“Ik heb het niet zozeer over Nieuw Links, hoewel dat een zeer gelijkhebberig gezelschap was, en natuurlijk al helemaal niet over D66. Nee, ik doel op de RAF en Rudi Dutschke, die, geïnspireerd door filosofen als Jürgen Habermas van de Frankfurter Schule, de rechtsstatelijke instituties en normatieve kaders van binnenuit wilden slopen. En die in volle radicaliteit gebruik maakten van de vrijheid van meningsuiting. Ook dat heeft de PVV van hen overgenomen.”

U vindt de PVV in sommige opzicht gevaarlijker dan de NSB, omdat de NSB leden had en de PVV niet. Maar in de NSB draaide het toch ook alleen maar om Anton Mussert?

“Inderdaad hadden de leden heel weinig in te brengen, maar Wilders gaat nog een stap verder: die wíl zelfs geen leden.”

U schrijft provocerend dat de PVV oogst wat D66 heeft gezaaid: democratisme. Maar D66 is toch zo’n beetje de tegenpool van de PVV?

“Natuurlijk, D66 wilde de democratie met goede bedoelingen een impuls geven. Maar dat laat onverlet dat de PVV de idee van directe democratie van D66 heeft overgenomen. In handen van bewegingen als de PVV is dat ideaal echter gevaarlijk, namelijk bedoeld om de representatieve democratie buiten spel te zetten. Dat oogmerk heeft D66 uiteraard nooit gehad, al lijdt die partij aan een vergaand democratisme. Of beter gezegd leed, want sinds de uitslag van recente referenda over de Europese Grondwet en het Oekraïneverdrag is D66 flink geschrokken van haar eigen idealen.”

Naar uw gevoel krijgt de PVV veel te weinig kritiek van gevestigde partijen?

“Sterker, ze gaan mee in het uithollen van wat karakteristiek is voor instituties. Neem bijvoorbeeld de wetgeving. Wetten worden een politiek instrument, een gebruiksartikel. Kijk naar hoe de nieuwe Politiewet tot stand is gekomen. Zonder noemenswaardige terugkoppeling en in sneltreinvaart door het parlement. En dan stoort het ook nog als de Eerste Kamer commentaar geeft. Je ziet nu de gevolgen van die haast: allerlei strubbelingen en moeilijkheden in het politie-apparaat. De institutionele basis van onze wetgeving valt steeds meer weg. Je ziet het ook bij de nertsenwet: de wet als gebruiksartikel. Nertsen fokken mag niet meer over tien jaar, en de eigenaren van die fokkerijen krijgen geen financiële compensatie. De politiek, de Partij voor de Dieren voorop, is hier gevaarlijk bezig. Het eigendomsrecht, een wezenlijk fundament van onze rechtsstaat, wordt aangevreten. Zo blijft er van het parlementaire gezag weinig over.”

Volgens uw boek is de opkomst van het populisme ook te wijten aan het neo-liberalisme en het postmodernisme. Wie is er eigenlijk niet schuldig?

“Allerlei bewegingen zijn, ieder op hun eigen wijze, debet aan de opmars van het populisme. Het neo-liberalisme door met dedain over staatsmacht spreken en het publieke domein te afficheren als dé hindermacht van de vrije markt. En let wel, een vrije markt puur bedoeld als plaats waar individuen hun private oriëntaties kunnen koesteren. Het postmodernisme door geen waarde te hechten aan feiten en dus evenmin aan de idee van waarheid. Postmodernisten zeggen: er zijn geen feiten, alleen interpretaties; u heeft uw statistieken, ik de mijne. Zie Donald Trump. Hij heeft het maar over Mexicaanse immigranten die vrouwen verkrachten. Misschien verkrachten autochtone Amerikanen wel veel meer. Je maakt ergens een verhaal van dat aanslaat, en dat blijf je keer op keer herhalen. Hitler deed dat met de joden.”

Is uw kritiek op het neoliberalisme ook geen kritiek op uw eigen VVD? Premier Rutte is aanhanger van de Amerikaanse filosofe Ayn Rand, die pleit voor een ongebreideld kapitalisme en een zo klein mogelijke overheid, waarbij egoïsme als een deugd wordt omschreven.

“In mijn ogen koestert de VVD nog altijd de idealen van het klassieke liberalisme. Maar, u heeft gelijk, ook bij de VVD is het neo-liberalisme binnen gesijpeld. Zelf moet ik niets van Ayn Rand hebben. Het idee alleen al van een vrije markt. Die heeft nooit bestaan! Elke markt is gereguleerd, en dat moet ook. Zonder gereguleerde markt krijg je een maffia-samenleving. Je ziet het in Rusland.”

Volgens u is Poetin ook een populist, evenals Trump. Een wereldwijd verschijnsel?

“Poetin heeft de beginnende democratische instituties in zijn land volledig gesloopt. Populisten vinden hem geweldig. Hij is een rolmodel voor Marine le Pen. Trump heeft de pers tot vijand verklaard. Wilders doet precies hetzelfde. De pers is links en de PVV-fractie mag niet in Nieuwspoort komen. In mijn boek schets ik de rechtsstaat heel breed, met inbegrip van media, wetenschap, vakbonden, kerken, zeg maar het hele institutionele raamwerk van de samenleving. Als Wilders dus de pers beschimpt, tast hij, in mijn ogen, tevens een fundament van de rechtsstaat aan.”

U spreekt in uw boek van een ‘koude burgeroorlog’, de manier waarop, in uw ogen, de PVV hele groepen tot vijand verklaart.

“Overal waar het volk opduikt als organiserend principe voor de inrichting van een samenleving – en dát is het PVV-gedachtegoed – heb je ook meteen te maken met de vijanden van het volk. Bij de nazi’s waren dat de joden en bij de communisten de bourgeoisie. Bij de PVV dus de pers, de sociaal-democraten, en de grachtengordel. Maar vooral natuurlijk de islamieten. Wilders viel vroeger de islam aan, nu de moslims zelf. En hij heeft het nog verder gespecificeerd: de Marokkanen. Met zijn ‘minder Marokkanen’-uitspraak heeft hij een levensgevaarlijke stap gezet in dat vijanddenken. Het is een totale ontkenning van de rechtsstaat: mensen worden buitengesloten omdat ze niet passen in Wilders’ ideaal van de etno-nationale staat.”

De PVV beroept zich vaak op de joods-christelijke traditie, maar volgens u misbruikt die partij het christendom voor eigen gewin?

“Ach, de joods-christelijke traditie. Toen de SGP de PVV er eens naar vroeg in de senaat, bleef het akelig stil. Wezenskenmerk van het christendom is dat het álle mensen insluit: voor God is iedereen gelijk. De PVV gebruikt het christendom op een wijze die herinnert aan het nazisme: een volkse religie ingepast in de idee van een volksgemeenschap.”

Wat ik een beetje mis in uw boek is het perspectief van de PVV-kiezer. Begrijpt u hem/haar?

“Ik geloof het wel. Veel mensen zijn opgevoed met de gedachte dat het geluk, het geld en het tevreden gevoel bij hen thuis gebracht moeten worden. En als het tegenvalt, tja dan word je boos.”

Hoe krijgen we de PVV-achterban weer ín de samenleving in plaats van er buiten?

“Door het eroderen van de rechtsstaat raken mensen hun binding kwijt en zoeken ze hun heil bij de partij die voor hen zegt op te komen. Als de moraal het weer gaat winnen van de rancune – het jij in plaats van het ik, zoals Nietzsche zegt – en we de mensen kunnen overtuigen van het belang van de institutioneel geordende samenleving, dan is er kans op een ommekeer.”

Wie is Sybe Schaap?

Sybe Schaap (Lemmer, 1946) is schrijver, politiek filosoof en sinds 2007 senator van de VVD. In 1996 promoveerde hij tot doctor in de filosofie op een proefschrift over Theodor Adorno, een van de voormannen van de Frankfurter Schule, de Duitse neo-marxistische beweging. In de jaren zeventig was hij actief in de Tsjechische mensenrechtenbeweging Charta 77, en ontmoette hij Václac Havel, de leider van de Praagse Lente. Schaaps boek ‘Rechtsstaat in verval. Over de lange mars door de instituties’ komt deze week uit bij uitgeverij Damon (€28,90).

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *