‘Eén foutje, en de Vara is failliet’

De wereld veranderen kan Zembla meestal niet, maar de macht controleren wel. Met steeds meer tegenwerking vooraf.  Eindredacteur Manon Blaas houdt dapper stand: ‘Zonder ons zou er nóg meer misgaan.’

Het interview is nog niet ten einde of er verschijnen in Manon Blaas’ smartphone twee verblijdende berichten: GS Gelderland trekt gedoogbeschikking afvalverwerker Vink in (bron: Omroep Gelderland).  En: Aangifte tegen twee in Nederland geregistreerde bedrijven wegens rol in fraudezaak Kazachstan (bron Nu.nl). “Kijk, dat is nu de kracht van Zembla”, zegt Blaas met gepaste trots.

In de uren voorafgaand had de eindredacteur van het BNNVara-onderzoeksprogramma  uitgebreid teruggeblikt op de spraakmakendste onthullingen van haar redactie. Bijvoorbeeld die over de kunstgrasberg, uitgezonden in september. Gemeenten slijten voor tienduizenden euro’s hun oude kunstgrasvelden aan recyclebedrijven als Vink in Barneveld of Tuf in Dongen. En die doen er vervolgens niets anders mee dan ze torenhoog opslaan. Met alle risico’s voor het milieu vandien. Soms worden de matten zelfs illegaal in ontwikkelingslanden gedumpt.

Wie tijd heeft, moet voor de aardigheid die uitzending eens terugkijken, en dan vooral vanaf minuut dertig. Daar zien we een hakkelende Gelderse gedeputeerde Conny Bieze (VVD) die uiteindelijk toegeeft dat de provincie niet ingrijpt bij Vink, omdat ze ‘niet weet waar ze anders met het afval naartoe moet.’ Om verbijsterend af te sluiten met: ‘Vink overtreedt de regels in samenspraak met ons.’

Blaas:  ‘Je zou het klasse-justitie kunnen noemen. Of arrogantie van de macht.’

Mooi journalistiek werk, en nog mooier nu de provincie de milieubelastende en brandgevaarlijke opslag niet langer tolereert, zoals  gemeld door Omroep Gelderland. Maar voor het kunstgras-dossier rond was, vloeide er heel wat water door de zee. En dan komen we op het eigenlijke onderwerp van dit verhaal: tegenkrachten.

De tegenkrachten van Zembla  zijn sterk, en worden steeds groter. Communicatie- en advocatenbureau’s proberen als het even kan nog vóór uitzending de boel te ontregelen. Zo slingerde p.r.-bureau Hill+Knowlton voorafgaand aan Tot op de bodem (in oktober 2017 over milieurisico’s van rubber korrels in kunstgras) het bericht de wereld in dat het een ‘zeer suggestieve uitzending was, die een verkeerd beeld schiep.’  Ze lieten dat – hoe listig – zeggen door een van Zembla’s bronnen, sportveldenadviseur Jan Willem Boon.

Die werd verder gequoot met: ‘Ik erger me aan de wijze waarop Zembla met mijn informatie omgaat.  Ik heb op enkele plekken langs enkele velden verontreiniging met zink aangetroffen, maar er zijn  meer bronnen van zink rond sportvelden, zoals hekken en lichtmasten (…). Niemand kan dus stellen dat de aangetroffen verontreiniging zeker door het gebruik van het rubber komt.’

Boon reageerde meteen in een boze mail naar Hill+Knowlton: ‘Ik ben zeer ontstemd over de manier waarop jullie mij gebruiken/misbruiken om het programma Zembla in diskrediet te brengen. Hierbij laat ik je weten dat ik NIET achter jullie versie sta van mijn gesprek met jullie. Ik sta volledig achter de uitzending van Zembla en heb geen behoefte aan verder contact met jullie.’

Blaas (50): ‘Boon is een goede man met weinig media-ervaring. Hij heeft zich door Hill+Knowlton onder druk heeft laten zetten. We zijn een dag zoet geweest met dat p.r.-bureau. Natuurlijk waren we boos. We hadden, zoals altijd, alles dubbel gecheckt, en dan zo’n leugen. De uitzending is gewoon doorgegaan, maar het kwade gerucht was inmiddels verspreid. En daar gaat het Hill+Knowlton uiteraard om.’

Maar het kan nog erger. Bij een uitzending over de ‘omstreden vrienden van Donald Trump’,  vorig jaar september, kreeg Blaas vóór uitzending te maken met een kort geding. De Kazachse zakenman Ilyas Khrapunov, door Zembla beschuldigd van miljardenfraude, spande het geding aan omdat de uitzending niet op feiten gebaseerd zou zijn en er onvoldoende wederhoor zou zijn gepleegd.

Blaas, sinds 1999 werkzaam bij Zembla, waarvan de laatste vijf jaar als eindredacteur: ‘Zo zout hadden we het nog niet gegeten. Een bijzonder machtig man uit het zakennetwerk van Trump en spil in een miljardenfraude, probeert onze uitzending tegen te houden. Een zenuwslopende toestand. Gelukkig stelde de rechtbank Lelystad ons in het gelijk.’

Meer nog, tegen twee in Nederland geregistreerde bedrijven – Kazbay en Bayrock – heeft actiecollectief Avaaz inmiddels aangifte gedaan wegens fraudepraktijken in Kazachstan, zo meldde Nu.nl. Zembla ontdekte bovendien dat de constructie via Nederlandse brievenbusfirma’s was opgezet door het advocatenbureau van Trump-adviseur Rudy Giuliani.

De aangifte is niet het eerste succes van Zembla. Eind 2001 onthulde het programma prijsafspraken tussen grote bouwondernemers, wat leidde tot de parlementaire enquête bouwfraude. Recent nog bracht Zembla minister Blok van buitenlandse zaken aan het wankelen, na diens uitgelekte uitspraken over de multiculturele samenleving (‘ik ken er niet één die vreedzaam is’). En in 2012 stapten Marcel Wentink en Jan van Halst op als directeuren van VerzuimReductie in Hengelo, na een geruchtmakende uitzending over onbevoegd ‘doktertje spelen’.

Callcentermedewerkers, zonder enige medische achtergrond, vroegen zieke werknemers van aangesloten bedrijven als De Bijenkorf, Praxis en Action het hemd van het lijf over hun aandoening. Blaas: ‘Mensen met koorts werden onder druk gezet om weer aan het werk te gaan.’ Bovendien bleek het computersysteem van VerzuimReductie zo lek als een mandje. Niet alleen de betrokken bedrijven konden onwettig rondneuzen in medische gegevens van werknemers, iedereen kon dat. Zembla bewees het door de computers op eenvoudige wijze te hacken.

En daarmee begon het gedonder. Blaas: ‘We zaten vlak voor uitzending, en toen kwam ineens p.r.-manager Ben Warner op de proppen. Ik zal die naam nooit vergeten: Ben Warner. Hij zei: jullie hebben wachtwoorden gestolen en gehackt. We gaan aangifte doen bij de politie en laten jullie computers in beslag nemen. Daar hebben mijn collega Ton en ik (Ton van der Ham, met wie Blaas in 2013 het boek De Verzuimpolitie schreef, W.P.) flink van wakker gelegen. Maar uiteindelijk bleek het allemaal intimidatie, bedoeld om ons te ontregelen. Dat laatste is gelukt: we konden een aantal dagen niet verder met de montage.’

Maar de uitzending kwam er, en het doorzettingsvermogen van Zembla werd beloond: VerzuimReductie ging failliet. ‘Triomfantelijk ben ik daar niet over’, verduidelijkt Blaas. ‘Ik heb wel een gevoel van gerechtigheid. Wentink, een voormalig auto-handelaar die vol trots vertelde dat hij alleen twee zwemdiploma’s had, en zijn mede-directeur Van Halst, een oud-voetballer, hebben deels bewust de wet overtreden. Ze wilden geld verdienen over de ruggen van zieke mensen.’

Probeert Zembla met een uitzending als De Verzuimpolitie ook een politiek statement af te geven, in de zin van: dat krijg je ervan als je de controle op ziekteverzuim gaat vermarkten? Blaas: ‘Privé heb ik daar een mening over, maar die zal ik via Zembla niet ventileren. Waar het mij om gaat is dat de macht gecontroleerd wordt. Of ik een onrechtbestrijdster ben? Ja, zo mag je me noemen. We zetten in elk geval de politiek in beweging. Als je alle Kamervragen doorneemt die naar aanleiding van Zembla zijn gesteld, ben je drie dagen bezig.’

Een slopend vak? ‘Nee, wel spannend en uitdagend. ‘Dit schuurt, jongens’, is een kreet die je geregeld op onze redactie hoort. Dan duiken we erin, en als we beet hebben, laten we niet meer los, al is het dertig woordvoerders op één redacteur. Daar moet je tegen kunnen.’

In haar bijna twintig jaar heeft Blaas nog niet meegemaakt dat Zembla op zijn bek ging, of dat een aflevering niet op de buis kon. ‘We hebben een uitstekende redactie van twaalf onderzoeksjournalisten en daar tussendoor speel ik voortdurend advocaat van de duivel: oh ja, hoe zit dat dan, en hoe weet je dat zo zeker? In onze recente uitzending over giftig bodem-as bijvoorbeeld kwam een toxicoloog vertellen over zware metalen in de grond. Dan wil ik van mijn redactie weten: waarop is die uitspraak gebaseerd? Ik moet dan echt wetenschappelijk bewijs zien. En dat was er. Zembla moet kloppen. Altijd. Onze norm is: geen fouten. Begin in je hoofd met ‘er was eens’ is vaak mijn advies. Voor de kijker is immers alles nieuw.’

Steeds alert en gefocust zijn, dat is waar het om draait. Niet te laat naar bed, geen feestjes door de week. Blaas: ‘Eén komma over het hoofd zien, en we hangen. Als we in de uitzending over fraude bij ICT-leverancier Ordina in 2014 een fout hadden gemaakt, was de Vara misschien failliet gegaan. Beursgenoteerde bedrijven hebben diepe zakken, en kunnen zich peperdure advocaten veroorloven.’

‘Tja’, vraagt Manon Blaas zich aan het eind van het gesprek af, ‘kunnen we de wereld  veranderen? Soms wel, zoals in het geval van De Verzuimpolitie. Maar over het algemeen  kun je ons werk vergelijken met een waterbed: als je hier drukt, plopt elders weer een andere bubbel op. Als wij er niet zouden zijn, zou er nóg meer misgaan, daarvan ben ik wel overtuigd. Zorgen dat onverkwikkelijkheden niet onder de radar blijven, dat mag je onze macht noemen. We strijden met open vizier. Tijdens interviews toveren we nooit een konijn uit de hoge hoed. Dat zou effectbejag zijn, en dat is niet ons doel. Vragen worden keurig van tevoren gemaild.’

En zo komt elke woensdagavond weer een van A tot Z doortimmerde uitzending op het scherm. Blaas: ‘Na afloop denk ik: Goed dat we het risico weer hebben genomen en dat we het hebben gedaan. Een voldaan gevoel.’

De zinderende wereld van Zembla

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *