Parttime-monnik met een viola da gamba

Ralph Rousseau is een getalenteerd mens:  gepromoveerd natuurkundige en tegelijkertijd gambist in onder meer het Koninklijk Concertgebouworkest. Maar hij heeft ook een minder bekende kant: ‘parttime-monnik’ bij de Franciscanen in Utrecht. Helaas gaat dat klooster nu dicht.
Foto Dierk Hendriks

De gangen zijn verlaten, de cellen grotendeels ontruimd. We wandelen door een klooster in onttakeling: de Minderbroeders der Franciscanen in Utrecht. Onze gids is musicus/fysicus Ralph Rousseau, die de afgelopen vijf jaar wekelijks één etmaal in het klooster verbleef.

“Natuurlijk voel ik weemoed als ik hier loop”, bekent hij, “maar ook dankbaarheid. Dit klooster was mijn thuis. Ik kwam er tot rust.” We passeren de kleermakerij, waar een eenzame naaimachine doet terugdenken aan de tijd dat broeder Marcel hier de pijen maakte voor zijn mede-Franciscanen.

Vervolgens de kapel waar de broeders sinds hun komst in dit klooster in 1973 elke dag de eucharistie vierden, en waar Rousseau drie cd’s opnam met zijn viola da gamba. De laatste, een meditatieve, zag op 30 juni het levenslicht en was tevens een afscheidscadeautje van de musicus aan de Minderbroerders.

In de eetzaal treffen we Marcel  (57), samen met Ton (72) de laatst overgebleven monnik. De eerste vertrekt eerdaags naar een klooster in Valkenburg , de tweede naar een nieuwe Franciscaanse communiteit in ’s-Hertogenbosch, gesticht op verzoek van een aantal jongere Franciscanen in den lande. Ze wilden naar een middelgrote stad met een katholieke traditie, en waar kun je dan beter terecht dan in de Brabantse hoofdstad? En ‘Utrecht’? Dat wordt vermoedelijk een appartementencomplex.

We arriveren bij Rousseau’s eigen celletje. Kruisbeeld boven het bed, religieuze prenten aan de muur, Prodent op de wastafel. “Ik heb in dit klooster prachtige gesprekken mogen voeren”, vertelt hij, “bijvoorbeeld met broeder Herman, tijdens zijn langdurige sterfbed. En nooit zweverig, hè. Franciscanen zijn niet contemplatief, staan met beide benen op de grond. Ze spannen zich in voor de armen. Zelf zal ik niet snel al mijn bezit verkopen, maar ik geloof samen met de Franciscanen wel dat de zin van het bestaan niet in het materiële is te vinden.”

In de keuken liggen de tomaten al klaar voor het middagmaal, dat altijd stipt om half één wordt uitgeserveerd, en geen minuut later. Die regelmaat schept vrijheid en rust, vindt de gambist. Hij hoeft zich in het klooster niet druk te maken over dagelijkse beslommeringen. Dat is voor buiten de muren.

Rousseau, waar komt die naam vandaan? Hij werd 51 jaar geleden als Ralph Meulenbroeks geboren in het Brabantse Eersel. Maar als musicus tooit hij zich met de meisjesnaam van zijn moeder.  Behalve dat die goed klinkt in de publiciteit, was het ook de achternaam van een Franse viola da gamba speler die eind zeventiende eeuw een lesmethode voor dat instrument ontwikkelde: Jean Rousseau. Familie van de beroemde Franse filosoof Jacques Rousseau is Ralph voor zover bekend niet.

Maar terug naar het Utrechtse klooster, waar Rousseau – gebruind gelaat, expressieve ogen en een grote bos blonde krullen – memoreert hoe slecht hij eraantoe was toen hij er in 2014 voor het eerst  aanklopte. “Ik zat in een scheiding en was aan het eind van mijn Latijn. Ik weet nog hoe broeder Herman de poort opendeed en me warm verwelkomde. Over de scheiding werd gesproken noch geoordeeld, maar de broeders – er waren er toen nog zeven –  namen mij als vanzelfsprekend op als een van hen. Ze noemen mij ook broeder. Ik sta dichter bij hen dan bij mijn eigen broer. Een totale acceptatie.”

Maar het kloosterleven  kwam al eerder op Rousseau’s pad. Nadat zijn vader in 1997 plotseling op  57-jarige leeftijd was overleden, zocht de musicus in toenemende mate zijn toevlucht tot het monastieke bestaan. “Het geloof kreeg ik van huis uit mee. We waren een Brabants katholiek gezin, dat met enige regelmaat naar de kerk ging. Mijn vader had daarbij een grote afkeer van het instituut, maar hij was diepgelovig, ofschoon we over dat laatste helaas nooit hebben gesproken. Zijn geloof heb ik ‘overgenomen’ evenals zijn huiver voor alles wat groot, bureaucratisch en geïnstitutionaliseerd is.”

“Na  zijn overlijden had ik veel te verwerken en daarom ging ik vaak in retraite. Ik hield zeer van mijn vader, maar had geen afscheid van hem kunnen nemen. De nacht dat hij stierf, lag mijn telefoon per ongeluk van de haak. ’s Ochtends om zes uur werd ik door de politie van Venlo, waar ik toen woonde, van mijn bed gelicht. Vervolgens plankgas naar  Riethoven. Toen ik er aankwam, was mijn vader al levenloos. Aan zijn sterfbed trof ik mijn moeder die volledig in shock was, en dat een half jaar bleef. Mijn broer hield afstand en begon meteen de uitvaart te regelen. Het gaf me een heel eenzaam gevoel. De hele zomervakantie van 1998 heb ik in Eindhoven in het klooster gezeten. Een jaar later kreeg ik een burn out.”

In de jaren die volgden rijpte langzaam het besef dat hij meer fundament in zijn leven nodig had. Naast de dood van zijn vader, was zijn latere echtscheiding daarbij een cesuur.  “Ik was heel lang een man die uit was op de goedkeuring van anderen. Dat heb ik van huis uit meegekregen. Kwam ik met een achtenhalf thuis, vroeg  mijn moeder: waarom geen negen? Op die manier heeft zich een grote geldingsdrang van mij meester gemaakt. Buitenshuis blies mijn moeder de loftrompet over mij, maar dat was ik me in die tijd niet bewust. Ik was een rustige, stille jongen, met een heel eigen wereld. Lezen en schrijven deed ik veel en graag. Ik had een goed verstand, en paste met mijn meegaandheid uitstekend in het schoolsysteem. Ik wilde het de leraren altijd naar de zin maken.”

“Dat pleasen werd vast onderdeel van mijn leven. In relaties, en in studies. Drie keer studeerde ik cum laude af: in natuurkunde, aan het conservatorium en aan de lerarenopleiding. Dat is natuurlijk leuk en aardig, maar de negatieve kant van de medaille was dat je met mij, bij wijze van spreken, alle kanten op kon. Daardoor kwam ik in verkeerde situaties en relaties terecht. Na mijn scheiding bijvoorbeeld ben ik enige tijd in de armen gevallen van een psychopatische vrouw, die er meerdere minnaars op nahield en daarover voortdurend loog. Tja, dat zegt ook iets over mij. Een zekere naïviteit, gecombineerd met een grote verwardheid zo vlak na mijn scheiding. Gelukkig heb ik een jaar geleden een nieuwe vrouw ontmoet. Zij is de liefde van mijn leven.”

Gronding vond hij in het klooster, waar hij zijn misstappen opbiechtte die hij in het scheidingsproces had begaan. “Broeder Ton legde zijn handen op mijn hoofd en sprak: je zonden zijn je vergeven. Een zeer ontroerend moment, en een nieuwe begin. ” Rousseau bekwaamde zich de afgelopen jaren in meditatie en t’ ai chi, en heeft geleidelijk aan een beter idee gekregen van wat hij met zijn leven aanmoet. “Zelf noem ik het de stem van God. En die is alleen in stilte hoorbaar. Hoe ouder  ik word, hoe meer ik op die stem durf te vertrouwen. Het is een spannend proces. Een bijna kinderlijke opwinding over wat er met mij kan gaan gebeuren.”

Een bijzondere ervaring om Ralph Rousseau te ontmoeten. Wie zijn website leest denkt: dit is een leven zonder rimpels. Gepromoveerd in de natuurkunde (onderwerp: de fysica van hete gassen), gelouwerd musicus , concerten over de hele wereld, op het podium met de groten der aarde: sir Roger Norrington, Vladimir Ashkenzy en Ivan Fisher,  een Edison Klassiek voor Chansons d’Amour, en jubelende recensies over zijn prestaties op de viola da gamba: “de schoonheid is magnetisch”(NRC), “wie hem hoort, weet dat alle verzet zinloos is”(Het Parool) en “verstilde klanken, geserreerde passie”( De Telegraaf). Maar wie Ralph Rousseau in het echt ontmoet, ziet een kwetsbare man.  Vriendelijk,  bescheiden,  open.

“Ik ben  drie dagen per week docent natuurkunde aan de Universiteit van Utrecht, maar mijn leven zal steeds meer in het teken staan van meditatieconcerten met de viola da gamba. Misschien kan ik daarmee andere  mensen helpen hun weg te vinden in het leven. De viola da gamba is dankzij de extreem sterke boventonen bij uitstek het instrument om het onderbewustzijn aan te spreken. Maar ook natuurkunde zal altijd een ankerpunt in mijn leven blijven. In de fysica zijn dingen waar of niet waar. Dat is houvast en het heeft een zekere schoonheid.” Glimlachend:  “En de grote Isaac Newton was tevens een verwoed viola da gamba speler.”

Welbeschouwd  berust ook een muziekopname puur op natuurkunde, doceert Rousseau. “Digitalisering is van a tot z een natuurkundig proces. Een analoge opname uiteraard ook, maar voordeel daarvan is dat het een veel natuurlijker werkwijze is. Mijn cd A Pritty Thing, gewijd aan het oeuvre van de Britse Renaissance-gambist Tobias Hume, heb ik in de kapel opgenomen op een bandrecorder. Daarna is de band in Duitsland op lp geperst. Geen knip- en plakwerk zoals bij een digitale opname, maar in één keer op de band gezet. Op die manier behoud je veel meer de sfeer van de kapel.”

Tijd om de viola da gamba er maar eens bij te halen. Rousseau opent de koffer, plaatst het instrument tussen zijn benen en speelt Komm, süsses Kreuz uit de Matthäus Passion. Erna zegt hij: “Een echte dame is het:  temperamentvol en snel ontstemd. Maar ze is ook humaan, met een emotionaliteit die de menselijke stem zeer dicht benadert. Geen instrument is daar zo goed in als de viola da gamba. Er zit een grote kwetsbaarheid in deze dame. Ze is bijna inherent imperfect, en geeft weinig  bedrijfskundige zekerheid.”

Als hij nagaat hoe de  ‘dame ‘ in zijn leven is gekomen, spreekt hij van een ongelooflijk toeval. “ik speelde contrabas in het Concertgebouworkest, maar achteraf vermoed ik dat dat alleen maar bedoeld was om mij met de viola da gamba in aanraking te brengen. Het was 1993, ik musiceerde in de Matthäus Passion, met Ton Koopman als dirigent. Ik had de Matthäus niet eerder gespeeld, zelfs nog nooit beluisterd. Maar ik werd meteen betoverd door het spel van de viola da gamba. Toen wist ik: dat is mijn instrument. Ik denk dat ik een talent voor toeval heb. Dat is ook de titel van een theatervoorstelling die ik samen met Han Peekel en Justus van Oel aan het voorbereiden ben: Talent voor toeval. Als je op het juiste moment openstaat voor de juiste signalen, kunnen er mooie dingen in je leven gebeuren. En die signalen hoor je alleen maar als het bij jezelf stil is van binnen. Ik heb het gevoel dat er voor iedereen een plan is, en dat je je bestemming uiteindelijk niet zult bereiken als je vingerwijzingen consequent negeert. Ik ben ervan overtuigd dat het plotse sterven van mijn vader deels is veroorzaakt doordat hij zijn hart niet heeft gevolgd. Hij was zeer creatief en had een groot tekenaar of fotograaf kunnen worden, maar hij bleef wat hij was: directeur van een zmlk-school.”

Hoe past Rousseau’s poëtische gevoeligheid bij de ratio van de fysicus? “Ha, u noemt fysica ratio?!  Goede natuurkundigen werken ook op hun intuïtie. Een voorbeeld. De Britse fysicus Arhur Eddington  volgde de intuïtie dat er in de zon processen gaande moesten zijn van een orde die men op dat moment volstrekt niet kon doorgronden. Ziet een natuurkundige de sterrenhemel dan zal ook hij bevangen raken door verwondering. De ratio is niet meer dan de dienaar van de ziel. De ziel is waar het om gaat, en die krijgt van het toeval soms zachte tikjes. Met andere woorden: de ziel leidt. En soms lijdt ze, inderdaad.”

Half één. De tafel wordt gedekt, broeder Marcel serveert tuinbonen in tomatensaus. Ralph Rousseau sluit af: “Fysica en muziek liggen niet ver van elkaar. Het isgelijkteken is liefde. Of, zo u wilt, God.”

De ratio is niet meer dan de dienaar van de ziel

http://www.volzin.nu/magazine/eerdere-nummers/item/421672-volzin-2018-nummer-10

One thought on “Parttime-monnik met een viola da gamba

  1. Op een hifi show heb ik voor een volle zaal verteld over ralph en zijn instrument.die de menselijke stem zo dicht nadert.het was voor een frans publiek in lyon.en daarna de opname afgespeeld analoog die ik heb gemaakt van ralph zijn spel.ja dat klooster in utrecht heb ik met ralph heel wat opname uurtjes door gebracht.en ja daar vind of beter gezegd daar vond ik ook de rust van het leven.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *