Monthly Archives: December 2014

En nu is koningin Fabiola ineens de kwade genius

Als íets opvalt aan de Vlaamse verslaggeving rond de dood van koningin Fabiola is het wel de minieme zendtijd. Op Sinterklaasavond, direct na haar overlijden, paste de VRT de programmering deels aan, maar een dag later was alles al weer business as usual: ‘Dieren in de nesten’en ‘Meet the Robinsons’. Hoe anders zou het zijn gegaan als Fabiola een Nederlandse  ex-vorstin was geweest? Door ons versnipperde tv-bestel zouden we avonden lang worden bedolven onder pratende hoofden.

Nee, dan de VRT. Die wijdde zaterdagavond slechts een deel van het Journaal aan Fabiola, en dat was alles. We zagen een paar droevige onderdanen bij het paleis in Brussel, hoorden een formeel toespraakje van premier Charles Michel en vernamen dat Fabiola een nationale- in plaats van een staatsbegrafenis krijgt. Simpelweg omdat ze geen grondwettelijke functie bekleedde.

Maar ondanks die gedegen zakelijkheid, was er ook een ‘nieuwtje’. Fabiola was veel minder orthodox-katholiek dan we altijd hadden gedacht. Volgens historicus Mark van den Wijngaert zou ze er zelfs bij koning Boudewijn op hebben aangedrongen in 1990 de abortuswet wél te ondertekenen. Direct na Van den Wijngaert beweerde Herman de Croo, minister van Staat, precies het tegenovergestelde: Fabiola had haar man juist gesteund in zijn verzet tegen de abortuswet.

Ons eigen Journaal ging nog een stapje verder en suggereerde dat niet Boudewijn maar Fabiola de kwade genius was achter de abortus-crisis. Was het immers niet Boudewijn zelf die zijn vrouw ooit  een abortus had aangeraden? Een advies, zo wist het Journaal, ‘dat niet paste bij Fabiola’s conservatieve geloofsopvatting.’Wel bij die van Boudewijn? Is de Belgische vorst volgens de NOS postuum plots pro-abortus? Het ligt iets genuanceerder. Fabiola was in 1962 levensbedreigend zwanger, waarna Boudewijn zijn ‘abortus-advies’zou hebben gegeven.  Dat vermeldde biograaf prins Stephane van Lobkowicz al in 1996, waarbij hij zich deels baseerde op een eerder boek. Dat oude nieuws, door Fabiola stellig ontkend, is nu weer opgewarmd door de NOS en als verse waar gepresenteerd. Zonder de volledige context, waardoor het ‘nieuwtje’toch iets meer lijkt dan het is.

Maar goed, na Van den Wijngaert, De Croo en NOS Journaal zou je oppervlakkig (of cynisch) kunnen concluderen: dat is nu pluriformiteit. Maar interessanter is de vraag: waarom worden we opgezadeld met dit gespeculeer? Over volledig afgeschermde publieke figuren als Fabiola is weinig met zekerheid te vertellen, nou, vertél dan ook weinig.

Beperk je tot wat verifieerbaar is. Zoals Fabiola’s sociale aanleg, haar liefde voor kinderen, haar geloof, haar sprookje in De Efteling, en ja ook haar poging om de belasting te ontwijken. Daar had het bij mogen blijven. Maar nee, plots bleek ze ook humor te hebben. En nogal los te zijn in de heupen.  Waarna we steeds hetzelfde filmpje zagen van een houterig swingende koningin. En hoe was dat allemaal gekomen, dat dansen en die grappenmakerij? Nou, dat zou best eens te danken kunnen zijn aan de dood van haar man. Want die had al haar spontaniteit onderdrukt. Van den Wijngaert zei het plompverloren op de Vlaamse tv. Zonder enig bewijs. Niet erg koninklijk.

Ouderen zijn dus níet nutteloos

Bewoner Turk bidt met en voor programmamaker Nicolaas Veul.
Bewoner Turk bidt met en voor programmamaker Nicolaas Veul.

Het gaat op tv heel veel over ouderen, en dan bedoel ik letterlijk óver ouderen. Politici, zorgautoriteiten, artsen, iedereen doet zijn zegje, maar waar zijn de ouderen zelf? Het was daarom verfrissend dat de 82-jarige Ben Oude Nijhuis onlangs in ‘Pauw’ een boekje open deed over de volgens hem erbarmelijke zorg in het Haagse verpleeghuis waar zijn demente vrouw verblijft. Zijn verhaal kreeg destemeer gewicht toen ook de moeder van staatssecretaris Martin van Rijn daar bleek te wonen. Het persoonlijke werd politiek.

Oude Nijhuis gaf met zijn dramatische relaas (‘op zondag is er op achttien demente bewoners geen enkele verzorgende aanwezig’) een belangrijke wending aan het publieke zorgdebat. Of daarmee de zorg ook verandert, mocht hij niet meer meemaken. Twee weken na uitzending meldde zijn zoon, ook weer in ‘Pauw’, dat Oude Nijhuis was overleden.

Deze maand herhaalde de VPRO het drieluik ‘Oudtopia’, waarin eveneens de bejaarden zelf centraal staan. De jonge programmamakers Nicolaas Veul en Tim den Besten tonen een fraai staaltje van onderzoeksjournalistiek door een maand lang onder te duiken in woonzorgcentrum Jonker Frans in de hofstad. Hun insteek is niet zozeer de verzorging – want die lijkt wel in orde -, maar de vraag hoe het is om oud, eenzaam en afhankelijk te zijn. Met andere woorden: hoe houden ouderen zich staande en welke levenslessen zijn daarbij van belang?

Een erg vrolijk drieluik is het niet. En dan is het ergste er nog uit gelaten. De onderlinge agressie van de bejaarden, de wanhoop van de makers (Den Besten vlucht op een gegeven moment zelfs naar huis en is alleen met de grootst mogelijke moeite te bewegen tot een terugkeer), en de weerzin om telkens door de ouderen te worden aangeklampt, het zit allemaal wel in een interview met het duo in de VPRO gids, maar niet, of slechts zeer ten dele, in ‘Oudtopia’.

Toch, of misschien juist daardoor, is het een waardevolle documentaire en dat komt door de vertrouwenwekkende, open houding van de makers. Die stijl resulteert in prachtige miniatuurtjes waarin de bewoners zich bijna als vanzelf blootgeven. Zo blijkt een vrouw van in de negentig het geheim mee te dragen dat ze maagd is. Ze had liever een jongen willen zijn. Een man die aan Alzheimer lijdt, vertelt het leven alleen te kunnen volhouden dankzij zijn nieuwe vriendin. Het wordt een pijnlijk-eerlijk tweegesprek, zoals gisteren in de slotaflevering te zien. Hij: “Ik heb je hele huis opgeknapt.” Zij: “Hoe kóm je er bij?!”

Maar Veul en Den Besten doen meer dan rapporteren van binnenuit. Ze vergelijken hun eigen denkwijze met die van de ouderen en stellen zichzelf daarmee onder kritiek (vrij uniek op tv). Zijn naastenliefde, God, bidden en loslaten echt zo gek? Een flinke generatiekloof wordt zichtbaar, maar die leidt niet tot definitieve verwijdering. Wat is nu het belangrijkste wat we hebben opgestoken, peinst het tweetal na een maand? Antwoord: Dat je het leven moet accepteren zoals het is, ook al is het nog zo moeilijk. De makers laten zien dat ouderen niet nutteloos zijn – wat tegenwoordig het doorsnee denken is -, maar dat er van hen iets te leren valt. En dat is misschien nog wel de grootste verdienste van ‘Oudtopia’.

Zeemanslied verdronken

Ooit zat ik aan de ‘Engelse Riviera’in een Anglicaanse kerk waar het zeemanslied ‘Eternal Father, strong to save’werd gezongen. Het lied van de Britse schrijver William Whiting (1825-1878) maakte op mij diepe indruk door de mooie melodie en de wijze waarop de koorzangers het vertolkten. Het was Seafarers’Sunday, dus zeer toepasselijk. We hoorden de golven buiten bijna klotsen en in gedachten ging ik terug naar mijn gelovige voorouders die in kleine tjalken de Oostzee bevoeren. Ook zij zullen dergelijke verzen hebben gezongen. Bij mooi weer, maar zeker ook bij slecht weer. Wat moet dat prachtig weids hebben geklonken daar op die uitgestrekte zeevlakte.

Het deed me dan ook verdriet toen ik in ‘Diepgang’, kwartaalblad van het maritiem pastoraat, las dat de Nederlandse versie van gezang 467 (‘O eeuw’ge Vader sterk in macht’) uit de nieuwe bundel van de Protestantse Kerk is verdwenen. Dominee  Martien van der Hout uit Callantsoog verwijt de liedboek-samenstellers een gebrek aan zout water in hun bloed.  Uit protest heeft de kerkenraad van deze kustgemeente besloten het lied op stickervellen achterin het liedboek te plakken. Andere protestantse kerken aan de kust, alsook de Rotterdamse Zeemanskerk, zo weet ik, zullen vermoedelijk spoedig volgen.

Dankzij Sunny Bergman snap je Pieten-debat beter

Sunny Bergman schminkt zichzelf als Zwarte Piet
Sunny Bergman schminkt zichzelf als Zwarte Piet
Ik had me heilig voorgenomen er geen letter over te schrijven: het Zwarte Pieten-debat. De hele krant staat er al vol mee, en bovendien is de discussie zo uit de hand gelopen, beschamend en grimmig dat me bij voorbaat elke schrijflust vergaat. Geen enkele relativering, van geen van beide partijen. Je wacht smachtend op iemand als Herman Finkers, die met wat droge humor de gemoederen zou kunnen bedaren. Maar hem hoor je niet.

Nee, wij hebben Sven Kockelmann. Pas ontving hij in ‘Oog in oog’(KRO) anti-Pieten-betoger Quinsy Gario voor een interview, of beter gezegd een inquisitoir proces. Gario zou flink geld verdienen met zijn anti-racisme (zo wilde hij 500 euro voor een spreekbeurt bij CDA-jongeren), en tegelijkertijd andere actievoerders het brood uit de mond stoten. Verder had hij op Twitter Andries Knevel een fascist genoemd, omdat die een tijdelijk demonstratieverbod zou hebben geëist.

Kockelmann kreeg het voor elkaar dat ik me voor het eerst meer stoorde aan zijn gast dan aan hem, en dat mag een paradigma-wijziging heten vergelijkbaar met die ten tijde van de ontdekking van de oerknal. Vanwaar die omgekeerde ergernis? Omdat Gario ongeveer drie keer in elke zin het woord ‘aangeven’gebruikte, het meest tuttebellige schooljuffrouwswoord dat bestaat. Kijk, en nu trap ik in precies dezelfde valkuil als veel Pieten-debaters. Ik bewandel glibberige zijpaden en word grimmig.

Zou Sunny Bergman me weer op het rechte pad kunnen krijgen? De gelauwerde filmmaakster produceerde voor de VPRO ‘Zwart als roet’, een ‘zoektocht naar mechanismen achter de Pieten-discussie.’ Ze vertelde eerlijk dat ze partij was, want, samen met Gario, aanspanster van een anti-racisme rechtszaak. Haar docu was dan ook in de eerste plaats een activistisch pamflet, waarin pro-Piet-debaters nauwelijks aan het woord kwamen.

En tóch had ‘Zwart als roet’een soort prettige, verhelderende objectiviteit. Dat kwam vooral door de stortvloed aan proefondervindelijk onderzoek. Bijvoorbeeld: Bergman liet een autochtone en een allochtone jongen een fietsslot forceren in het Vondelpark. In het eerste geval vermoedden voorbijgangers zonder uitzondering verlies van een fietssleutel, in het tweede geval meteen diefstal. Wetenschap is het natuurlijk niet, maar dergelijke reacties zeggen misschien wel iets over hoe diepgeworteld onbewuste vooroordelen blijkbaar zijn. Het gaf deze kijker in elk geval een idee van hoe zwarten zich door blanken bekeken kunnen voelen.

Gelukkig kwam ook de andere kant aan bod, zij het (te) summier: hoe zien zwarten blanken? Een wetenschappelijke test van Harvard University wees uit dat zelfs Gario min of meer automatisch de voorkeur geeft aan blanken. Dat geldt ook voor Bergman, zo bleek. Onthullend. White privilege, noemde de filmmaakster het. Langzamerhand werd helder hoe beeldvorming rond etniciteit als een onbenoemde emotie schuilgaat achter het Pietendebat. Het is goed dat Bergman die sluimerende stereotypering heeft blootgelegd. Het Pieten-debat werd voor mij direct stukken duidelijker.
En dat bereikte Bergman zonder zichzelf te etaleren als de Moeder Teresa van de anti-racismebeweging. Ook dat was prijzenswaardig en knap.

Ebola is niet te filmen

Zelden kwam een tv-actie moeizamer op gang dan die tegen ebola in Afrika. Ga maar na: op 8 augustus riep de WHO de medische noodtoestand uit, en pas een kleine vier maanden later ging Hilversum aan de slag. Tussen de tyfoon op de Filipijnen in november vorig jaar en de inzamelingscampagne op tv zaten maar tien dagen.

Hoe kan dat? Heel simpel. Een tv-actie moet het hebben van beelden, en die zijn stukken makkelijker en pakkender  te schieten na een verwoestende tyfoon dan na de uitbraak van een onzichtbaar virus. Zeker als het gaat om ebola, een plaag zo besmettelijk dat je ver bij de patiënt vandaan moet blijven. Niettemin maakte NOS-Afrika-correspondent Kees Broere tien mooie portretjes. Maar of die de ‘verborgen’ ziekte een gezicht hebben gegeven? Vermoedelijk is de 35-jarige Afrikaan die vertelde ebola te hebben overleefd, de kijker het meest bijgebleven. Genezen, dus niet meer ziek. Ebola is niet te filmen.

Tot overmaat van ramp weigerden bekende Nederlanders ook nog eens dienst. Afrika was te riskant, vonden ze. Een grotere catastrofe is in Hilversum nauwelijks denkbaar: een programma zonder nationale beroemdheden. Ze schoven wel aan in het belpanel, maar de omroepbazen hadden onze BN’ers veel liever de Afrikaanse rimboe ingestuurd. En wie kan hen daarin ongelijk geven?

Maar er is misschien nóg iets waardoor de tv-actie zo traag van de grond kwam. NOS-presentator Rik van de Westelaken vertelde in ‘ Pauw’ over de cynische sfeer op twitter en facebook. En dat is nog voorzichtig uitgedrukt. Lees maar: ‘Eigen volk eerst, laat de graaiers maar betalen, we hebben zelf al genoeg armoe, zolang bejaarden hier de urine langs de enkels stroomt’, enz.

In ‘Koffietijd’(RTL 4) memoreerde presentatrice Pernille la Lau dat hulpverleners die terugkeren uit Afrika door velen worden betiteld als a-sociaal omdat ze de ziekte naar hier zouden transporteren. “Voor mij zijn het helden”, voegde ze er voor de zekerheid aan toe.

De vorm waarin de nationale actiedag was gegoten (korte bulletins) zal aan de haat en weerzin weinig hebben verholpen. Als je al twijfelt aan het nut van zo’n inzameling, ga je zeker niet twaalf keer de tv aanzetten voor weer een ebola-flits. Juist door het zieke klimaat rond ebola  had Hilversum dat moeten weten. Alleen de bulletins voor ‘DWDD’en na het ‘8 Uur Journaal’ waren uitschieters, de uitzendinkjes overdag werden nauwelijks bekeken. Waarom geen ‘avondvullende show’, zoals bij de Filipijnen-ramp? Dan heb je veel meer kans om spanning op te bouwen en daarmee de kijker bij zijn nekvel te grijpen.

De opbrengst was een grote deceptie. Henri van Eeghen van de Samenwerkende Hulporganisaties riep in ‘Pauw’dat hij die 7,4 miljoen euro fantastisch vond, maar diep in zijn hart moet hij bitter teleurgesteld zijn. Bijna tweederde van die som was al voorafgaand aan de tv-actie ingezameld; in feite is er slechts 2,9 miljoen opgehaald. Het slechtste resultaat sinds jaren. Vergelijk maar eens met andere tv-campagnes. Tsunami Azië (2004): 112 miljoen, aardbeving Haïti (2010): 83 miljoen, tyfoon Filipijnen (2013): 18,5 miljoen. Alleen Syrië (2013) is nóg impopulairder dan ebola: 1,2 miljoen euro.